Bu yazıda tahvil faizi, merkez bankaları, özel bankalar, ve krediler arasındaki ilişkiyi özetlemeye çalışacağım.

1. Tahvil Nedir?
  • Selam, benim "x enerji" isminde bir şirketim var.
  • Çok kârlıyım aslında ama şu sıralar acil nakit lazım.
  • Nakit ihtiyacımı karşılamak için, boş bir kağıdın üzerine "bu kağıt, bir yıl sonra, 1 milyar dolar değerindedir" yazıyorum, bu bir borç senedidir.
  • Yaptığım bu işlemin adı ise "tahvil" ihraç etmektir.
  • Paraya acil ihtiyacım olduğundan, bu kağıdı 850 milyon dolara satıyorum. 1 yıl vade ile, 150 milyon dolar ucuza verdim parayı, "iskonto" demek bu da.
  • Bu işlem, gerçekte 17,65% faizle 1 milyar dolar borçlandığım anlamına gelir.
  • Şimdi ben iyi bir şirket olduğum için, bir yıl içinde kârım bu faizden fazla olacak diye düşünüyorum. Yatırımcılarım da öyle düşünüyor.

Bu sayede tahvil ihracımı gerçekleştiriyorum.

2. Tahvil Faizi Nasıl Düşer?

Çok güvenilir bir şirket olduğum için, bu kağıt garanti para demek neredeyse. Buna da herkes inanıyor. Birkaç vakit (gün/hafta/ay) sonra ise aniden benim tahvilimi alan şirketin nakit ihtiyacı doğuyor ve elindeki paraya çevrilebilir metayı başkasına satmak istiyor. "Selam bende x enerji'nin bonosu var, 1 milyar dolar değerinde. Ama sana 950 milyon dolara satarım" diyor ikinci alıcıya. Her iki taraf da fiyatta anlaşıyor, ve satış gerçekleşiyor. Tahvilimin vadesi sabit, tahsilata az kaldı, x enerji'nin de finansal durumu iyi gözüküyor (yani çok büyük ihtimalle tahvilini ödeyebilecek). Şu an tahvilin üzerinde yazan değerler uyarınca; 950 milyon dolar karşılığı 1 milyar dolar ödenecek hale geldi. Faizi ise 5,26% oluyor bu oranlarla. Başta yüzde 17'lerde olan tahvil faizi şu an yüzde 5'lere düştü. (a)

3. Tahvil Fiyatı Nasıl Artar?

"Tahvil faizi ile fiyatı arasında ters orantı vardır." ifadesini şöyle de yorumlayabilirsiniz: şirkete güven ne kadar fazla ise; tahvilinin faizi o kadar düşer. Bir diğer değişle tahvilin fiyatı o kadar artar. Yatırımcı açısından eskiden 850 milyon olan tahvil şu an 950 milyona çıktı - fiyatı arttı. Şirket açısından ise 1 milyar doları eskiden %17'den borçlanıyordu, şu an %5 ile borçlanabiliyor.

4. FED Tahvil Alırsa Ne Olur?

Gelelim FED'e. FED, şu sıralar, en çöp şirketlerin, normalde borçlanamayacak şirketlerin bile tahvillerini alıyor. Kabaca "Getir kardeşim, batacaksan bile, ödeyemeyeceksen bile getir, ben alırım senin tahvilini" demeye başladı. Yamyam gibi alıyor, yani herkese para veriyor. Garanti alıcı olduğundan tahvillere talep artıyor (talebi fazla olan ürünün fiyatı artar = tahvilin fiyatı artıyor) yani tahvilin faizi düşüyor (yani borçlanma maliyeti düşüyor). Dünyada faizler işte bu vesile ile düştü. Normalde borçlanamayacak firmalar bile, kimsenin almadığı tahvilleri FED'e satabilmeye başladı. Nihai olarak da piyasada fazla dolar olmaya başladı. (Buraya bir parantez açmak istiyorum, FED doğrudan çöp şirket tahvilini almıyor. FED ile organik bağ, büyük piyasaya yapıcı bankalar ile kurulu. Ama en nihayetinde, o büyük bankalar da küçük ve riskli şirketlere borç veriyor. Dolaylı olarak FED, küçük "riskli" şirkete borç vermiş oluyor, büyük piyasa yapıcı bankalar eliyle. Daha fazla detay için mortgage-backed security konusuna bakabilirsiniz).

5. FED Tahvil Almazsa Ne Olur?

FED varlık alımını azaltırsa ne olur? Artık bu çöp tahvilleri bu kadar düşük faizle kimse almayacak demektir. Tahvil ihraç eden şirketler, ya ihraç edemeyecek (ie. Para bulamayacak) ya da yüksek faizle borçlanacaklar anlamına geliyor. Para bulamayan şirketler de batacak.

6. Teorinin Pratik Karşılığı Var Mı?

İyi de FED bu varlık alımını niye yapıyor? Çünkü teoride, ekonomik aktivite yavaşlamışsa, üreticilere "alın size bedava para. gidin bu para ile mal alın, malzeme alın, tezgah alın, makina alın ve gidin üretin" denmelidir. Diğer tarafta da tüketicilere "alın size bedava kredi. gidin bu para ile ihtiyaç kredisi çekin, ev kredisi çekin ve gidin üreticilerin ürettiği malları alın, gidin tüketin." dendiğinde, ekonomik aktivite artar. Sağlıklı piyasa oluşmaya başladığında, insanlar yastık altına para kaçırmaz, para dolanır, herkes üretir ve tüketir. Pratikte peki nasıl? Zombi şirketler oluşmaya başlar; yani normalde batması gereken verimsiz şirketler "ucuz para" bulduğu için hayatta kalır, batamaz. Ya da şirket sahibi, ucuz kredi çekerek "üretim kapasitesini artırmak yerine" gider ceo'sunun altına araba alır. Burada bir parantez daha "zombi şirket" kavramına bakabilirsiniz.

7. TCMB Tahvil İhraç Ederse Ne Olur?

Peki türkiye cumhuriyet merkez bankası (ks. TCMB) açısından tahvil faizi nasıl okunmalı? TCMB, boş bir kağıda "bu kağıdın bedeli 1 ocak 2025 yılında 1 milyar tl'dir" diye yazıyor ve adına "devlet tahvili" denen bu borç senedi, tıpkı özel şirketlerin çıkardığı tahviller gibi piyasada işlem görüyor. Birkaç hafta önce 10 yıllık tahvilin faizi %25'e çıkmıştı. Yani 1 milyar tl'lik tahvil 800 milyona satılıyordu.

8. TCMB Politika Faizi İle Tahvil Faizi İlişkisi

TCMB politika faizi ise (1 haftalık repo faizi) %14. Bu değer, bir bankanın gidip TCMB'den borç alma faizidir. Peki TCMB, tl yaratmak için piyasadan kaçla borçlanıyordu; %25 ile. E şimdi, bir banka gidip TCMB'den 800 milyon tl borç alsa ve "Borcumu sana %14 faizle 912 milyon olarak ödeyeceğim" dese, normaldir değil mi? Normal. Sonra aynı banka tekrar TCMB'ye gitse ve "Selam, şu 1 milyar tl'lik tahvilden almak istiyorum 800 milyon liraya satıyorsun değil mi? Teşekkürler" diyerek borç aldığı parayı geri sahibine satsa... Ne olacak? Banka, tahvil'in vadesi geldiğinde TCMB'den 1 milyar alacak ve aldığı 800 milyon'luk borcu faizi ile birlikte 912 milyon olarak kapatacak. Banka net kemiksiz löp 88 milyon lira kâr etti tek kalem işlemden. "Böyle saçmalık olmaz" diye düşünen varsa söyleyeyim (tam sayılar bu şekilde olmasa da) yapılan işlem tam olarak bu.

9. Tahvil Faizi İle Kredi Faizleri İlişkisi

TCMB ile bankalar arasındaki bu ilişki, bankaların kredi vermesini de etkiliyor. Özel bir banka açısından düşünelim; TCMB'den ucuza borçlanıp, sonra tl tahvili almak varken, niye gidip de riskli bir özel şirkete borç verilsin ki? İşte bu yüzden kredi faizleri %30 hatta %40'lara ulaştı. O da krediyi alabilirseniz.

İşte 2021 yılında faizleri düşürerek faizleri arttırmayı böyle başardık.

(a) Not: değerler, işlem kolaylığı için yuvarlak verilmiştir. Kupon oranı ve diğer hesaplamalar ihmal edilmiştir.

(b) Feragatname: burada yer alan bilgi, yorum ve tavsiyeler yatırım danışmanlığı kapsamında değildir. Yazılanlar, yazarın kişisel görüşlerine dayanmaktadır ve hiçbir şekilde hisse, opsiyon, future, bono, mal gibi enstrümanların alım veya satımına yönelik tavsiye değildir. Kullanılan görseller ve sayısal değerler ulaşılabilen ilk kaynaklardan sadece bilgi edinme maksadı ile alınmıştır. Herhangi bir yatırım (veya finansal işlem) yapmak için de, bu konuda uzmanlaşmış, yetki belgesi verilmiş, aracı kurumlara danışmanızı tavsiye ederim.